ఎన్నికల సంఘం నియామకంపై వివాదం: జ్ఞానేష్ కుమార్ నేపథ్యం, రాజ్యాంగ నిబంధనలపై చర్చ

భారత ఎన్నికల సంఘం () పనితీరు, కమిషనర్ల నియామక ప్రక్రియ ప్రస్తుతం దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర చర్చనీయాంశంగా మారింది. ముఖ్యంగా 2024 లోక్సభ ఎన్నికలకు షెడ్యూల్ ఖరారు కావడానికి కొద్ది రోజుల ముందు అకస్మాత్తుగా నియమితులైన కేంద్ర ఎన్నికల కమిషనర్ జ్ఞానేష్ కుమార్ వ్యవహారం వివాదాస్పదమవుతోంది. అప్పటివరకు ఎన్నికల కమిషనర్గా ఉన్న అరుణ్ గోయల్ అత్యంత ఆకస్మికంగా తన పదవికి రాజీనామా చేశారు. రాజీవ్ కుమార్ నేతృత్వంలోని ఎన్నికల సంఘం ఏకపక్ష ధోరణులకు వ్యతిరేకంగానే ఆయన తప్పుకున్నారన్న ప్రచారం జరిగింది. ఆ వెంటనే, 2018లో ఐఏఎస్ బాధ్యతల నుంచి పదవీ విరమణ పొందిన జ్ఞానేష్ కుమార్ను కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎన్నికల కమిషనర్గా నియమించింది.

తాజాగా వెలువడిన సమాచారం ప్రకారం.. గత పది నెలలుగా కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం తీసుకుంటున్న పలు నిర్ణయాలపై మిగిలిన కమిషనర్లు కనీసం 14 సార్లు అభ్యంతరం తెలిపారు. మెజారిటీ కమిషనర్ల ఆమోదం లేకుండానే కీలక ప్రకటనలు వెలువడినట్లు తెలుస్తోంది. భారత రాజ్యాంగంలోని 324వ అధికరణం ప్రకారం.. సాధ్యమైనంత వరకు అన్ని నిర్ణయాలు ఏకాభిప్రాయంతో లేదంటే మెజారిటీ కమిషనర్ల ఆమోదంతో తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది. అయితే ఈ నిబంధనలకు విరుద్ధంగా ఏకసభ్య ధోరణులు వ్యక్తమవుతున్నాయని విమర్శలు వస్తున్నాయి. ఈ పది నెలల కీలక కాలంలో సుమారు 12 కోట్ల మంది ఓటర్లు జాబితా నుంచి తొలగిపోవడం పెద్ద ఎత్తున వివాదానికి దారితీసింది. జ్ఞానేష్ కుమార్ 1988 బ్యాచ్కు చెందిన కేరళ క్యాడర్ ఐఏఎస్ అధికారి. కాన్పూర్ ఐఐటీ నుంచి బీటెక్ పూర్తి చేశారు. కేంద్ర హోంశాఖ, సహకార మంత్రిత్వ శాఖలో సంయుక్త, అదనపు కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. ఆర్టికల్ 370 రద్దు ప్రక్రియలోనూ, రామ్ మందిర్ ట్రస్ట్ ఏర్పాటులోనూ ప్రభుత్వ పరంగా ఆయన కీలక బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. నోయిడా కలెక్టర్గా పనిచేసిన ఆయన కుమార్తె, ఐఏఎస్ అధికారి అయిన మేధా రూపం తీసుకున్న కొన్ని చర్యలు గతంలో న్యాయస్థానాల తీవ్ర విమర్శలకు గురయ్యాయి.

సుప్రీంకోర్టు తీర్పునకు విరుద్ధంగా మోడీ ప్రభుత్వం తెచ్చిన ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ మరియు ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (నియామక, సేవా షరతులు మరియు పదవీకాలం) చట్టం, 2023 ఆధారంగా నియమితులైన తొలి వ్యక్తి జ్ఞానేష్ కుమారే. ఈ చట్టం ప్రకారం.. ఎన్నికల కమిషనర్లను ఎంపిక చేసే కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, కేంద్ర హోంమంత్రి, లోక్సభలోని ప్రతిపక్ష నేత మాత్రమే సభ్యులుగా ఉంటారు. ఈ కమిటీలో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని () తొలగించడం ద్వారా ప్రభుత్వానికే సంపూర్ణ అజమాయిషీ దక్కిందనే విమర్శలు వ్యక్తమయ్యాయి. డాక్టర్ బీఆర్ అంబేద్కర్ ఆశయాలకు అనుగుణంగా ఎన్నికల సంఘాన్ని ప్రభుత్వ ప్రభావితానికి దూరంగా ఉంచాలనే డిమాండ్లు మళ్లీ తెరపైకి వస్తున్నాయి.